It moat in gesellige jûn wurde, mar de foarlichting sil in wichtich plak krije.

Fryske Akademy
Yn de resinte berjochten fan ferline wike oer de stúdzje Frysk wurdt de yndruk jûn dat it allinnich in Grins (haadfak) en Amsterdam (minor) mooglik is om Frysk te studearjen. Dat is net sa. Sûnt 1950 ûnderhâldt de Leienske universiteit in bysûndere learstoel Fryske Taal en Letterkunde. Yn it earstoan waard dizze learstoel bekostige troch de provinsje Fryslân, sûnt jier en dei is de Fryske Akademy yn Ljouwert der ferantwurdlik foar, tegearre mei de Leienske Fakulteit fan de Geasteswittenskippen. Sjoen de grutte fan de learstoel (0,1fte), is it oanbod fan kursussen lyts; de belangstelling is lykwols grut.

Aldfrysk
Learstoelhâlder prof. dr. Rolf Bremmer, heechlearaar Ald-Ingelsk én Frysk: ‘Elk jier bied ik in kursus oan. De iene kear is dat in ynlieding yn de midsieuske Fryske taal en kultuer, de oare kear in oersjoch fan de wederwarichheden fan it Frysk troch de ieuwen hinne.’ It giet ynearsten om ûnderwiis op bachelornivo, mar mei in ferswierre lêslist en in grutter wurkstik kinne masterstudinten ek meidwaan. ‘Dit jier wie Alfdrysk oan bar. Ik hie in groep fan tolve entûsjaste kursisten.’

Ferskaat
Organisatoarysk falt de learstoel ûnder de Oplieding Nederlânsk, mar studinten komme út in soad ferskillende hoeken, net allinnich fan Nederlânsk, Ingelsk, Dútsk en skiednis, mar ek fan Japansk, sosjology en argeology. Dat ferskaat makket de wyklikse gearkomsten tige libben.’ De kursussen wurde steefêst ôfsluten mei in iendeiske besite oan Ljouwert. ‘It is nuver hoefolle studinten noch nea yn Fryslân west hawwe.’

Bûtenlân
Ynteresse foar de Leienske frisistyk komt ek út it bûtenlân. Bremmer: ‘Dit jier haw ik in kursus Aldfrysk oanbean yn it ramt fan de Leienske simmerskoalle foar talen en taalkunde. Yn in yntinsyf programma fan twa wiken hawwe – alwer – tolve studinten út in ferskaat oan lannen, fariearjend fan de FS oant Sweden en fan Kroaasje oant Ingelân, de knepen fan it fak leard. De begearigens dêr’t se de stof mei opnamen en ferwurken wie tige oansteklik. Ek al is de Leienske foarsjenning lyts, yn in heal jier 24 studinten ôfleverje dy’t in kursus Aldfrysk folge hawwe, kin in fergeliking mei Grins en Amsterdam tegearre maklik trochstean.’

Arjen Versloot

AMSTERDAM – Arjen Versloot is beneamd as nije heechlearaar Frysk oan de universiteit fan Amsterdam. Versloot wurket as taalkundich ûndersiker by de Fryske Akademy en is dêrnjonken bekend fan syn kartografysk wurk. Yn 2008 is er promovearre op in stúdzje nei lûdferswakking yn it Aldfrysk. Ferline jier brocht er mei Reitze Jonkman it boek Tusken talen út, dat de ynfloed fan oare talen op it Frysk beskriuwt.

Wa’t nei syn bernetiid in nije taal leart, hâldt oer in generaal it aksint fan syn memmetaal. De krekte útspraak fan de lûden fan de nije taal is dan net maklik mear oan te learen. Om learders te helpen hat de ryksuniversiteit yn Leien it programma Klinker mikken ûntwikkele. Minsken kinne dêrmei oefenje yn it neisizzen fan lûden út oare talen. It lûd dat de kompjûter foarseit en it lûd dat de learder neiseit wurde beide as in kleur op it skerm werjûn. Wat grutter it ferskil tusken de lûden, wat grutter it ferskil yn kleur. Men kin boppedat oan it kleurferskil sjen wat men ferkeard docht: stiet de mûle krekt te fier iepen? Sit de tonge krekt te fier nei foarren of nei efteren ta? Sa kin men jin der op trene om lûden hiel krekt nei te meitsjen. As men alteast net kleureblyn is.

It programma Klinker mikke is fergees te downloaden op ‘e website fan de universiteit: link.

Yn it geheim

De beppe fan in famke út Baas syn ûndersyk wie ferstoarn oan in slimme sykte. Op ‘e dei dat se te hôf brocht waard krige it bern op Hyves dêr allegear gemiene opmerkings oer. Anonym, want sa giet soks by ‘cyberpesten’. “Zij vertelde dat het van binnen pijn deed,” seit Baas.

Slachtoffers fiele har tryst en machteleas, sa docht bliken út syn ûndersyk. En se prate der net mei folwoeksenen oer. “Bij ‘normaal pesten’ is het effect zichtbaar. Bij cyberpesten gebeurt het in het geheim, dus kan het langer doorgaan zonder dat anderen het merken. Dat is het geniepige.”

Moderne skandpeal

Cyberpesten komt neffens Baas op ‘e basisskoalle al “aanzienlijk vaak” foar. Foar syn ûndersyk hat er seis wiken lang petearen fan in oere fierd mei groepen fan 28 learlingen (alve- en tolvejierrigen, narders, slachtoffers en bûtensteanders). Se bepraten allegear aspekten fan cyberpesten.

Cyberpesters hawwe net yn ‘e gaten wat harren streken teweibringe. Baas: “Zij krijgen geen emotionele reactie van het slachtoffer. Daardoor kunnen zij lang denken dat de ander het niet zo erg zelfs wel leuk vindt. Tijdens het pesten zijn ze meer met zichzelf bezig dan met het slachtoffer. Vaak doen ze het uit verveling, voor de grap of om hun eigen stress te verminderen. Maar foto’s die bijvoorbeeld in de kleedkamer zijn gemaakt, kunnen online door miljoenen mensen worden bekeken.” Cyberpesten is wat dat oangiet in foech moderne skandpeal, sa seit Baas.

Mietjes en nerds

Slachtoffers doarre hast gjin help te sykjen. “Ze zijn bijvoorbeeld bang dat een leraar het in de klas wil bespreken en dat het daardoor erger wordt. Of ze vrezen dat ze van hun ouders niet meer online mogen. Als het kan, houden slachtoffers van cyberpesten het stil. Ze voelen zich soms ook schuldig omdat ze zelf online zijn gegaan.”

Cyberpesten is nammers net heech oanskreaun by bern, sa docht fierders bliken. “De meesten zijn er tijdens het onderzoek steeds negatiever over gaan denken, al is het de vraag of dat beklijft. Het is in hun ogen de laffe variant van pesten. Ze vinden cyberpesters ‘mietjes’ of ‘nerds’, al lijken de pesters hun eigen gedrag wel stoer te vinden. Kinderen weten het ook wel te relativeren: ze zien het als plagerij of als iets dat vrij ongevaarlijk is omdat de pester anoniem blijft. Pas als het vaker en langduriger gebeurt, vinden ze het vervelend.”

Mear famkes as jonges

Baas pleitet foar in oare foarm fan foarljochting oer cyberpesten op skoalle. “Kinderen worden graag serieus genomen in plaats van te horen wat ze wel of niet mogen. Dan komen ze ook met eigen ideeën, zoals een anti-cyberpestgroep of tegels met anti-pestleuzen.”

Hoe sjogge de cyberpester en it slachtoffer derút? “Jongens pesten in het algemeen wat meer rechtstreeks, dus ‘gewoon’, bijvoorbeeld via fysiek geweld,” seit Baas. “Meisjes houden zich wat vaker bezig met online pesten. Zij zijn iets meer gericht op het buitensluiten van anderen.”

De reden foar it pesten is hast altyd dat it slachtoffer ‘oars’ is as oaren: hy of hja hat in bril of in bûgel, hat nuvere klean oan of wurdt sjoen as ‘homo’.

It beslút om it Latyn ôf te skaffen hie in praktyske eftergrûn: de wet lit net langer ta dat de fakken en kursussen dy’t in studint folge hat op in taheakke steane. Dy moatte op it diploma sels stean. Omdat de fakken hast altyd in Nederlânske of Ingelske namme hawwe, wie dat makliker as bygelyks “Theater en filmanalyse” en “Applied computational molecular biology” yn it Latyn oer te setten.

Spitigernôch ûntleare de tiidwurden har op it fuortset ûnderwiis wer fluch. Op alle skoaltypen is de tiidwurdstavering by it eineksamen folle beroerder as yn groep 8 fan ‘e basisskoalle.

Ta dy konklúzje komt taalkundige Jannemieke van de Gein. “Het voortgezet onderwijs laat het onderhoudswerk bij werkwoordspelling lelijk liggen,” seit se.

Hielendal gjin flaters

Frou Van de Gein hat samar 322 brieven fan achtstegroepers ûndersocht. Dêr stienen mei-inoar 3.484 tiidwurden yn. Mar 98 dêrfan wienen ferkeard skreaun. Dat is minder as 3%. “In 77 procent van die brieven komt geen enkele fout gespelde werkwoordvorm voor,” seit de ûndersykster. Ut in soartgelikens ûndersyk by havo- en vwo-learlingen die bliken dat mar 40% fan de teksten flaterfrij wie.

Ekstreem lege easken

Van de Gein hat ris opsocht wat it offisjele einnivo foar de tiidwurdstavering oan ‘e ein fan it fuortset ûnderwiis is. Dat is hiel leech: de behearsking fan tiidwurdfoarmen lykas wat gebeurt daar en hij houdt van haar wurde pas yn de foareksamenklas wurdt pas yn de foareksamenklas bekend ûndersteld. Dat is fjouwer of fiif jier nei de basisskoalle, as learlingen al op dat nivo sitte. It ministearje fan ûnderwiis stelt ekstreem lege easken, sa konkludearret de ûndersykster. “‘Dat is toch mal. In plaats van ervoor te zorgen dat in het voortgezet onderwijs wordt voortgebouwd op de goede beheersing aan het eind van de basisschool, stel je een lage eindnorm, waardoor ook het niveau op de basisschool kan dalen. ‘Zo bereik je het omgekeerde van wat je wilt. Is er eindelijk eens iets wenselijks haalbaar, hoeft het verdorie weer niet.”

Ministearje leaut it net

In wurdfierster fan it ministearje fan ûnderwiis bagatellisearret de fynsten fan de taalkundige. Neffens it ministearje hawwe de ûndersochte basisskoallelearlingen drege tiidwurdfoarmen mei sin mijd. Wol seit de wurdfierster dat it ministearje de latte heger lizze wol.

In ferslach fan it ûndersyk fan Jannemieke van de Gein is te lêzen yn it nijste nûmer fan it tydskrift Onze Taal.

Op snein 5 septimber om 15.30 oere op Nederlân 2 en  om 18.00 oere by Omrop Fryslân Televyzje en nochris te sjen op sneon 11 septimber om 10.30 oere op Nederlân 2 de dokumintêre ‘Friezen op Helgolân’.

It Dútske eilân Helgolân makke diel út fan it âlde Fryslân dat yn de midsieuwen lâns de seekust fan Noard-Fryslân yn Dútslân oant Noard-Hollân rûn. Ien kear yn de trije jier organisearret de Ynterfryske Rie in treffen tusken de Friezen út dy gebieten. Wat de Friezen bynt, binne de taal en de kultuer. Op Helgolân wurdt noch it Halûnder praat, in eigen Fryske taalfariant. Mar it gebrûk fan de taal nimt bot ôf.

Yn de reportaazje oer Helgolân wurdt de moeting tusken de Friezen folge en fertelle Helgolanners oer de skiednis fan it reade rotseilân. De bewenners wienen yn de twadde wrâldoarloch evakuearre nei oare plakken yn Dútslân. Helgolân wie de útfalsbasis fan de Dútske oarlochsfloat, it eilân waard nei de oarloch troch de Ingelsen folslein plat bombardearre.

De stichting Nederlânsk ûnderwiis yn it bûtenlân (NOB) bestiet op ‘e kop ôf 30 jier.

De groei is derút, mar de skoallen florearje, seit NOB-direkteur Lianne Dekker. ‘Ik woe dat der hjir yn De Haach foar myn bern in skoalle wie sa as de Nederlânske skoalle yn Singapore’.

 
Ek al is der sprake fan in tydlike delgong, úteinlik groeit it oantal learlingen dat yn it bûtenlân Nederlânsk ûnderwiis folget. Begjin dit jier waard de 12.000 passearre. Foar takom jier rekkenet de Stichting NOB op in lytse stiging tusken nul en ien persint. Direkteur Lianne Dekker fan de Stichting NOB is alderminst tsjuster te moede. De delgong jildt foar Nederlânske skoallen yn lannen dy ‘t in tik krigen ha troch de ekonomyske krisis, sa as Dûbai. Mar der stiet groei tsjinoer yn bygelyks Amearika, Súd-Afrika, Tsjechië en Finlân, dat it bliuwt aardich yn lykwicht.  

NEEDSAAKLIKER
 Sûnt de oanstelling fan Lianne Dekker by de stichting NOB, no njoggen jier lyn, hat it ûnderwiis Nederlânsk der yn it bûtenlân neat by ynsketten, neffens de direktrise.

Hja freget har by har ôfgean ôf, hoe lang oft de lessen Nederlânsk yn it bûtenlân noch nedich wêze sille. De wrâld wurdt ommers hieltyd ynternasjonaler en elkenien liket Ingelsk prate te kinnen. ‘Grappich genôch haw ik murken dat it ûnderwiis Nederlânsk yn it útlân allinne mar needsaakliker wurden is. Asto dyn eigen taal en kultuer behearskest, kinst ek makliker yn in oare taal leare en dy makliker bewege yn oare kultueren.”

Âlden kieze ek foar ûnderwiis yn de Nederlânske taal, sadat de bern letter -as se werom geane nei Nederlân- aardzje kinne yn harren heitelân. Dekker: ‘Dat haw ik bygelyks in protte sjoen by bern mei ien of twa Nederlânske âlden op Kurasao. Ik tink dat taal en kultuer sûnder mis mei-inoar ferbûn binne. Men kin in kultuer minder goed oanfiele as men de taal net yn ‘e macht hat.’

Losser en ynteraktiver   .
Lianne Dekker is der wiis mei as bern yn harren fakânsjetiid werom geane nei Nederlân. Hielendal as se dêr de lêste wike of de lêste twa wike trochbringe op in skoalle om sa it ,,Nederlânske skoalgefoel” te krijen. In protte skoallen wurkje dêroan mei, neffens de NOB direkteur. Wat is dan wol it skaaimerk fan it Nederlânske ûnderwiis? It Nederlânske ûnderwiis is losser en ynteraktiver as it ynternasjonale ûnderwiis, seit Dekker. En dyn eigen miening foarmje, dat is sa troch en troch Nederlânsk.

CITO
De Nederlânske skoallen yn it bûtenlân dogge it oer it algemien goed, seit Dekker. Soks docht net allinne bliken út de rapporten fan de Ûnderwiisynspeksje. Ûnder de topskoarders by de CITO-eintoets sit altyd wol in Nederlânske skoalle yn it bûtenlân. Dit jier wienen it twa, de NIS yn Jakarta en de Prins Willem-Alexander-Skoalle yn Woking. Guon Nederlânske skoallen yn it bûtenlân binne sa goed, dat Dekker der graach har eigen bern hinne stjoere soe. Bygelyks nei de Hollânske skoalle yn Singapore, dy‘t dit jier har 90-jierrich bestean fiert, en leafst nije pedagogyske ynsichten tapast.

 ‘Dizze skoalle kriget mar in fraksje fan it jild, dat in skoalle yn Nederlân kriget, ien tsiende. De dosinten komme yn harren frije tiid, op eigen kosten nei de by-opliedingsdagen. Ik woe dat de dosinten yn Nederlân eat fan dy spirit hiene. De Nederlânske oerheid beseft net dat er mei de skoallen yn it bûtenlân foar in dûbeltsje op de foarste rige sit.’